Poczta Kawowa | Blog

Wszystko o kawie…

By

Kawa jako gatunek biologiczny

Kawowiec z owocami kawyKawowiec (kawa) to rodzaj wiecznie zielonych krzewów i drzew z rodziny marzanowatych. Do chwili obecnej odkryto 104 gatunki kawy. Większość z nich pochodzi z Afryki, zaledwie kilka z terenów Azji.

Opis kawowca

Liście kawowców są naprzemianległe, błyszczące, pojedyncze, o całym lub pofałdowanym brzegu; mają krótki ogonek, osiągają długość od 7 do 35 cm w zależności od gatunku. Kwiaty kawowca są białe lub kremowe. W kształcie rurkowate, intensywnie pachnące. Mogą być pojedyncze lub zebrane w kwiatostany u nasady liści. Dojrzałe owoce kawowców są czerwone bądź żółte. Z wyglądu przypominają jagodę lub wiśnię. Pestka składa się z dwóch jednostronnie spłaszczonych nasion. Nasiona kawy zawierają kofeinę, alkaloid o działaniu pobudzającym. Są one wykorzystywane do przygotowania parzonego napoju, również zwanego kawą.

Pierwsze klasyfikacje kawowców

We wpisach dotyczących historii kawy wspominam o Alpinusie i jego dziele „Rośliny Egipskie” z 1592 roku. Był on pierwszym, który pisze o kawowcu w dziele naukowym, porównując go do znanej w Europie trzmieliny. W 1713 roku francuski botanik i członek francuskiej Akademii Nauk Antoine de Jussieu pisze po łacinie: Jasminum arabicum, lauri folio, cujus femen apudnos coffee deciur, co tłumacząc na język polski oznacza: „Arabski jaśmin z laurowymi liśćmi i ziarnem zwanym kawą”.rysunek kawowca według Linneusza

W 1753 roku szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w dziele „Systema Naturae” opublikował klasyfikację jedynego wówczas znanego gatunku coffea arabica. Nazwa nadana kawie przez Linneusza świadczy o tym, iż w owym czasie kawa uznawana była za roślinę pochodzącą z Półwyspu Arabskiego. Dzisiejsze badania, między innymi genetyczne dowodzą, że gatunek kawy znany powszechnie jako coffea arabica, pochodzi jednak z Afryki, a dokładnie z wyżyn dzisiejszej Etiopii.

Lista gatunków kawy

Wyprawy naukowe do Afryki z XIX wieku i początków XX wieku, związane z kolonialnym podbojem tego kontynentu przez Anglików, Holendrów i Francuzów, odkrywały kolejne gatunki kawowców. Na dzień dzisiejszy sklasyfikowane są 104 gatunki kawy. Poniższa lista zaczerpnięta z Wikipedii prezentuje wszystkie znane gatunki kawy, wraz z nazwiskami naukowców, którzy opisali je po raz pierwszy:

  1. Coffea abbayesii J.-F.Leroy

  2. Coffea affinis De Wild.

  3. Coffea alleizettii Dubard

  4. Coffea ambanjensis J.-F.Leroy

  5. Coffea ambongensis J.-F.Leroy ex A.P.Davis & Rakotonas.

  6. Coffea andrambovatensis J.-F.Leroy

  7. Coffea ankaranensis J.-F.Leroy ex A.P.Davis & Rakotonas.

  8. Coffea anthonyi Stoff. & F.Anthony

  9. Coffea arabica L.

  10. Coffea arenesiana J.-F.Leroy

  11. Coffea augagneurii Dubard

  12. Coffea bakossii Cheek & Bridson

  13. Coffea bertrandii A.Chev.

  14. Coffea betamponensis Portères & J.-F.Leroy

  15. Coffea bissetiae A.P.Davis & Rakotonas.

  16. Coffea boinensis A.P.Davis & Rakotonas.

  17. Coffea boiviniana (Baill.) Drake in A.Grandidier

  18. Coffea bonnieri Dubard

  19. Coffea brevipes Hiern

  20. Coffea bridsoniae A.P.Davis & Mvungi

  21. Coffea buxifolia A.Chev.

  22. Coffea canephora Pierre ex A.Froehner

  23. Coffea carrissoi A.Chev.

  24. Coffea charrieriana Stoff. & F.Anthony

  25. Coffea commersoniana (Baill.) A.Chev.

  26. Coffea congensis A.Froehner

  27. Coffea costatifructa Bridson

  28. Coffea coursiana J.-F.Leroy

  29. Coffea dactylifera Robbr. & Stoff.

  30. Coffea decaryana J.-F.Leroy

  31. Coffea dubardii Jum.

  32. Coffea eugenioides S.Moore

  33. Coffea fadenii Bridson

  34. Coffea farafanganensis J.-F.Leroy

  35. Coffea fotsoana Stoff. & Sonké

  36. Coffea fragilis J.-F.Leroy

  37. Coffea gallienii Dubard

  1. Coffea grevei Drake ex A.Chev.

  2. Coffea heimii J.-F.Leroy

  3. Coffea × heterocalyx Stoff.

  4. Coffea homollei J.-F.Leroy

  5. Coffea humbertii J.-F.Leroy

  6. Coffea humblotiana Baill.

  7. Coffea humilis A.Chev.

  8. Coffea jumellei J.-F.Leroy

  9. Coffea kapakata (A.Chev.) Bridson

  10. Coffea kianjavatensis J.-F.Leroy

  11. Coffea kihansiensis A.P.Davis & Mvungi

  12. Coffea kimbozensis Bridson

  13. Coffea kivuensis Lebrun

  14. Coffea labatii A.P.Davis & Rakotonas.

  15. Coffea lancifolia A.Chev.

  16. Coffea leonimontana Stoff.

  17. Coffea leroyi A.P.Davis

  18. Coffea liaudii J.-F.Leroy ex A.P.Davis

  19. Coffea liberica Hiern

  20. Coffea ligustroides S.Moore

  21. Coffea littoralis A.P.Davis & Rakotonas.

  22. Coffea lulandoensis Bridson

  23. Coffea macrocarpa A.Rich.

  24. Coffea magnistipula Stoff. & Robbr.

  25. Coffea mangoroensis Portères

  26. Coffea manombensis A.P.Davis

  27. Coffea mapiana Sonké

  28. Coffea mauritiana Lam.

  29. Coffea mayombensis A.Chev.

  30. Coffea mcphersonii A.P.Davis & Rakotonas.

  31. Coffea millotii J.-F.Leroy

  32. Coffea minutiflora A.P.Davis & Rakotonas.

  1. Coffea mogenetii Dubard

  2. Coffea mongensis Bridson

  3. Coffea montekupensis Stoff.

  4. Coffea montis-sacri A.P.Davis

  5. Coffea moratii J.-F.Leroy ex A.P.Davis & Rakotonas.

  6. Coffea mufindiensis Hutch. ex Bridson

  7. Coffea myrtifolia (A.Rich. ex DC.) J.-F.Leroy

  8. Coffea namorokensis A.P.Davis & Rakotonas.

  9. Coffea perrieri Drake ex Jum. & H.Perrier

  10. Coffea pervilleana (Baill.) Drake in A.Grandidier

  11. Coffea pocsii Bridson

  12. Coffea pseudozanguebariae Bridson

  13. Coffea pterocarpa A.P.Davis & Rakotonas.

  14. Coffea racemosa Lour.

  15. Coffea rakotonasoloi A.P.Davis

  16. Coffea ratsimamangae J.-F.Leroy ex A.P.Davis & Rakotonas.

  17. Coffea resinosa (Hook.f.) Radlk.

  18. Coffea rhamnifolia (Chiov.) Bridson

  19. Coffea richardii J.-F.Leroy

  20. Coffea sahafaryensis J.-F.Leroy

  21. Coffea sakarahae J.-F.Leroy

  22. Coffea salvatrix Swynn. & Philipson

  23. Coffea sambavensis J.-F.Leroy ex A.P.Davis & Rakotonas.

  24. Coffea schliebenii Bridson

  25. Coffea sessiliflora Bridson

  26. Coffea stenophylla G.Don

  27. Coffea tetragona Jum. & H.Perrier

  28. Coffea togoensis A.Chev.

  29. Coffea tricalysioides J.-F.Leroy

  30. Coffea tsirananae J.-F.Leroy

  31. Coffea vatovavyensis J.-F.Leroy

  32. Coffea vavateninensis J.-F.Leroy

  33. Coffea vianneyi J.-F.Leroy

  34. Coffea vohemarensis A.P.Davis & Rakotonas.

  35. Coffea zanguebariae Lour.

Arabika i Robusta

Najbardziej znane i posiadające znaczenie z ekonomicznego punktu widzenia są gatunki c. arabica (prawie 70% światowej produkcji) i c. canephora (Robusta, zwana też kawą kongijską), które odpowiadają za niemal 100% światowej produkcji kawy. Historycznie rzecz biorąc, zwłaszcza przed upowszechnieniem się robusty, pewne znaczenie miała również c. liberica, dziś jednak odpowiada za mniej niż 1% światowej produkcji kawy.

Nowe gatunki kawy

W ostatnich latach odkryto siedem nowych gatunków kawy, między innymi w górach północnego Madagaskaru. Ciekawa i posiadająca pewien potencjał pod względem ekonomicznym, jest również, odkryta w 2008 roku w Kamerunie, całkowicie pozbawiona kofeiny coffea charrieriana.  Brak jest jednak na razie sygnałów o jej komercyjnym wykorzystaniu.

Kultywary i odmiany kawy

W wyniku selekcji naturalnej, a także sztucznego krzyżowania różnych gatunków kawy powstają nowe odmiany lub kultywary, posiadające określone cechy: wyższą odporność na choroby, obniżoną zawartość kofeiny, czy określony profil smakowy. Przykładem wyhodowanych w laboratorium kultywarów jest chociażby Arabica Catimor czy Arabica SL-28. Odmianami kawy arabika, powstałymi w wyniku naturalnych mutacji, są chociażby Arabica Bourbon czy Arabica Maragogype.

Gałązka kawowca arabika margogype

Kawowe źródła

  1. wikipedia.org
  2. coffeeresearch.org
  3. „Coffee: A Guide to Buying, Brewing and Enjoying”, Kenneth David
  4. fot. Kawowiec, autor: Dcrjsr, na licencji Creative Commons Attribution 3.0 Unported
  5. ryc. Coffea arabica wg. Linneusza, domena publicza
  6. ryc. Gałązka kawowca arabika margogype, domena publiczna

By

Początek niezwykłej podróży kawy dookoła świata

Plantacja kawy w Indiach. Źródło: TropenmuseumW krajach arabskich pierwsze wzmianki dotyczą kawy jako leku, następnie jako napoju wspomagającego medytacje i religijne uniesienia Imamów. Wzrost popularności kawy wśród świeckich Arabów poskutkował powstaniem nowego zjawiska – kawiarni. Gdy tylko podróżnicy z innych krajów spróbowali kawy w kawiarniach Kairu czy Mekki, rozprzestrzenianie się kawy, według standardów siedemnastowiecznych, było wręcz błyskawiczne.

Samowystarczalność arabskiej kawy

Niezwykle ciekawa podróż drzewka kawowego po świecie była możliwa tylko dzięki niezwykłej samowystarczalności Coffea Arabica. Roślina ta jest zdolna do samozapylenia, dlatego też mutacje pojawiają się znacznie rzadziej niż w przypadku gatunków wymagających do zapylenia owadów czy wiatru. Większość różnic w smaku kawy arabiki, jest wywołanych nie tyle zmianami w samej roślinie, co subtelnymi różnicami w glebie, poziomie wilgotności i klimacie miejsc gdzie kawa jest uprawiana. Roślina pozostała wierna swoim botanicznym korzeniom z Etiopii, pomimo pięciu wieków uprawy na różnych kontynentach. Nie jest jasne w jakich okolicznościach rozpoczęła się ta niezwykła podróż kawy.

Baba Budan i kawa w brzuchu

Jedna z legend mówi, że Arabowie gdy tylko zdali sobie sprawę z zalet kawy, stali się bardzo ostrożni i nie dopuszczali, aby surowe nasiona opuszczały ich kraj, eksportując tylko ziarna  palone lub gotowane. Taka taktyka skazana była oczywiście na porażkę. Niejaki Baba Budan, muzułmański pielgrzym z Indii, jako pierwszy wywiózł surowe nasiona kawowca z Arabii. Jak twierdzi tradycja około roku 1600, połknął on siedem owoców kawy i wywiózł je z Arabii w swym brzuchu. Gdy tylko dotarł w rodzinne strony, do jaskiń w górach niedaleko Chikmaglur w południowych Indiach, zasadził ziarna. W 1928 roku, Wiliam Ukers donosił w swojej encyklopedycznej pracy „Wszystko o Kawie” (ang. All About Coffee), że drzewa kawowca pochodzące od tych pierwszych nasion nadal rosną niedaleko Chikmaglur. Niestety nie dochowały się one do dzisiaj.

By

Droga kawy z Etiopii do Jemenu

 zielone-owoce-kawy-pocztakawowa.comEuropejczycy początkowo przypuszczali, że kawa pochodzi z Jemenu, niedaleko południowego krańca Półwyspu Arabskiego, gdzie europejscy podróżnicy spotkali się po raz pierwszy z uprawami kawy. Trudno też przypuszczać, że Linnaeus nadając kawie nazwę Coffea arabica w 1756, zdawał sobie sprawę z afrykańskich korzeni kawy. W przeciwnym razie nadał by jej nazwę abyssinica lub ethiopica.

Arabska kawa z Abisynii

Jak wskazują dowody botaniczne najpopularniejszy gatunek kawy zwany arabskim, pochodzi z wyżyn centralnej Etiopii, znajdujących się ponad dwa tysiące metrów nad poziomem morza. Dzikie drzewa kawowca nadal rosną tam w naturalnych warunkach osłonięte przed palącym słońcem przez las tropikalny.

Odkrycie kawy w Etiopii

Kawa z całą pewnością pochodzi z Etiopii, jednak nie jest wiadome, kiedy została odkryta przez mieszkańców Abisynii (dawna nazwa Etiopii). Przyjmuje się, że była tam znana i używana od co najmniej IX wieku, na ten okres datuje się bowiem legendę o Kaldim i jego owcach. Sugeruje się, że w okresie pomiędzy rokiem 575 a 850 kawa była używana przez plemię nomadów żyjących na Wyżynie Abisyńskiej, zwanych Oromo. Wojownicy Oromo używali zmielonych ziaren kawy zmieszanych z tłuszczem zwierzęcym tworząc swego rodzaju, prymitywne „batony energetyczne”. Kawa w tej formie była używana przez wojowników do podniesienia poziomu agresji i wytrzymałości przed bitwą. „Batony” te do dnia dzisiejszego są spożywane w rejonach Kaffa i Sidamo w Etiopii.

Kawa przedostaje się na Półwysep Arabski

Trudno jest również jednoznacznie określić moment, kiedy kawa przedostała się przez Morze Czerwone do Jemenu. Biorąc jednak pod uwagę fakt, że Etiopia od Jemen znajdują się tak blisko siebie, a stosunki handlowe datuje się na sięgające IX wieku p.n.e., nie może dziwić fakt przedostania się wiedzy o kawie przez Morze Czerwone. Należy również wspomnieć, iż w VI w. n.e. Imperium Aksum (starożytne państwo leżące na terytorium dzisiejszej Etiopii) władało południowymi krańcami Półwyspu Arabskiego. Pierwszą wzmianką o kawie w Jemenie jest legenda z XI wieku o szejku Ali Ben Omarze z Mochy. Ale to już zupełnie inna historia…

Kawowe źródła:

Kenneth Davids, „Coffee: A Guide to Buying, Brewing and Enjoying”, 2001

B.E. Dahlgren, ”Coffee”, Chicago 1938

Joseph M. Walsh, „Coffee”, Philadelphia 1894

Dowiedz się więcej o Poczcie Kawowej
i odbierz swój RABAT na PIERWSZĄ subskrypcję
świeżo palonej kawy w PocztaKawowa.com!
Chcę 5% rabatChcę przejść do Bloga